Τα όρια είναι απαραίτητα για να συνυπάρχουμε αρμονικά με τους άλλους ανθρώπους χωρίς να χάνουμε τη μοναδικότητά μας. Λειτουργούν σαν μια ευέλικτη προστατευτική μεμβράνη που μας προσφέρει ασφάλεια. Ταυτόχρονα, μας προστατεύει από τον υπαρξιακό κίνδυνο του αφανισμού και της απώλειας της προσωπικότητάς μας. Παράλληλα όμως μας επιτρέπουν το μοίρασμα και την αλληλεπίδραση, που οδηγούν σε σύνδεση με τον Άλλον. Τα πρωταρχικά όρια που καλούμαστε να θέσουμε είναι τα όρια μέσα στην οικογένεια.
Η αγάπη μέσα στην οικογένεια, συχνά μπερδεύεται με την προσδοκία ότι πρέπει να είμαστε πάντα διαθέσιμοι για τους δικούς μας. Με την προσδοκία ότι πρέπει πάντα να συμφωνούμε μαζί τους και να ανταποκρινόμαστε στις επιθυμίες τους. Σε αυτήν την περίπτωση, η έννοια των ορίων μπορεί να μοιάζει απειλητική, να προκαλεί συναισθήματα φόβου, άγχους και ενοχής. Μήπως αν πούμε όχι θα θεωρηθούμε εγωιστές. Μήπως, αν αρνηθούμε να κάνουμε κάτι ή αν διαφωνήσουμε με τους αγαπημένους μας, θα τους πληγώσουμε και θα τους απογοητεύσουμε. Θα πιστεύουν ότι είμαστε αχάριστοι ή ότι δεν τους έχουμε ανάγκη.
Το Σύστημα της Οικογένειας
Η οικογένεια είναι ένα ανθρώπινο σύστημα που αποτελείται από τα μέλη της. Xαρακτηρίζεται από ένα σύνολο κανόνων, αξιών, σκοπών και τρόπων επικοινωνίας μεταξύ τους. Βρίσκεται σε συνεχή αλληλεπίδραση με άλλα συστήματα, η οποία προκύπτει από τη συμμετοχή των μελών της σε αυτά. Τέτοια συστήματα είναι η ευρύτερη οικογένεια, ο φιλικός κύκλος, το σχολείο, η γειτονιά, το εργασιακό περιβάλλον, η κοινωνία. Επίσης, μέσα στη σύγχρονη πυρηνική οικογένεια διακρίνονται μικρότερα συστήματα που ονομάζονται υποσυστήματα. Τέτοια είναι το υποσύστημα του ζευγαριού που μετασχηματίζεται σε υποσύστημα γονέων με την απόκτηση παιδιών και το υποσύστημα των παιδιών. Συνεπώς, η οικογένεια για να εξασφαλίζει τη συνοχή και το πλαίσιο της χρειάζεται όρια εσωτερικά και εξωτερικά.
Εξωτερικά και Εσωτερικά Όρια στην Οικογένεια
Τα εξωτερικά όρια προστατεύουν την οικογένεια από τις επιδράσεις του περιβάλλοντος, ενώ ταυτόχρονα επιτρέπουν την επικοινωνία με αυτό. Τα εσωτερικά όρια ρυθμίζουν τις σχέσεις των μελών της οικογένειας και καθορίζουν τον τρόπο της μεταξύ τους επικοινωνίας.
Τα εξωτερικά όρια διακρίνονται σε ανοιχτά και κλειστά. Ανοιχτά όρια είναι εκείνα που επιτρέπουν την ανταλλαγή πληροφοριών με τον έξω κόσμο και κλειστά είναι εκείνα που την απαγορεύουν. Ωστόσο, επειδή κανένα σύστημα δεν μπορεί να επιβιώσει με κλειστά όρια, όταν λέμε κλειστά όρια στην οικογένεια εννοούμε σχετικά κλειστά. Συνεπώς, αναφερόμαστε σε ένα συνεχές βαθμών ανοιχτότητας των εξωτερικών ορίων της οικογένειας.
Η λειτουργικότητα του συστήματος της οικογένειας εξαρτάται από τον βαθμό ευελιξίας των ορίων της. Χρειάζεται όρια που ανταποκρίνονται στις ανάγκες της για επικοινωνία με το περιβάλλον της, εξασφαλίζοντας τη συνοχή της. Ανάλογα με τη φάση του κύκλου ζωής του συστήματος, τα όρια συνεχώς επαναπροσδιορίζονται, ώστε να επιτελούν τον αρχικό σκοπό τους, δηλαδή την εξασφάλιση της λειτουργικότητάς του. Άλλωστε, τα πολύ ανοιχτά όρια απειλούν την ενότητα και την ταυτότητα της οικογένειας. Κι από την άλλη τα πολύ κλειστά όρια ελλοχεύουν τον κίνδυνο της απομόνωσης και αποξένωσης.
Συγκεχυμένα και Άκαμπτα Όρια
Τα εσωτερικά όρια διακρίνονται σε συγκεχυμένα και άκαμπτα. Συγκεχυμένα όρια είναι εκείνα που περιγράφουν οικογένειες με μεγάλη εμπλοκή και παρέμβαση του ενός μέλους στα άλλα όπως και των υποσυστημάτων μεταξύ τους. Τα μέλη της οικογένειας είναι προσκολλημένα το ένα στο άλλο, σχεδόν συγχωνευμένα. Δεν υπάρχει σαφής διαχωρισμός των ρόλων και των αρμοδιοτήτων του καθενός. Κάτι τέτοιο έχει ως αποτέλεσμα την αδυναμία των μελών να ορίσουν την ατομικότητά τους και να διαφοροποιηθούν ως ξεχωριστές προσωπικότητες. (Για παράδειγμα, το παιδί εμπλέκεται στα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι γονείς του στον γάμο τους. Μάλιστα μπορεί να του ζητείται να πάρει θέση στις διαμάχες τους).
Άκαμπτα όρια είναι εκείνα που δεν επιτρέπουν την επικοινωνία μεταξύ των μελών της οικογένειας. Τα μέλη της οικογένειας λειτουργούν σαν απομονωμένες μονάδες, το καθένα για τον εαυτό του. Απουσιάζουν ο διάλογος, η κατανόηση και η εμπιστοσύνη μεταξύ τους. (Για παράδειγμα, οι γονείς απαγορεύουν στο παιδί να έχει ενδιαφέροντα διαφορετικά από εκείνα που του υποδεικνύουν ή δεν επιτρέπουν να επικοινωνεί με φίλους του που δεν εγκρίνουν οι ίδιοι).
Τα όρια στις διαφορετικές φάσεις του κύκλου της ζωής της οικογένειας
Η οικογένεια είναι ένα εξελισσόμενο σύστημα. Σε κάθε φάση του κύκλου της ζωής της χαρακτηρίζεται από μια άλλη δυναμική μεταξύ των μελών και των υποσυστημάτων της. Όσο κυλάει ο χρόνος και τα μέλη της οικογένειας μεγαλώνουν, οι ανάγκες τους μεταβάλλονται, διαμορφώνονται καινούριες επιθυμίες και αλλάζουν οι ρόλοι και οι σχέσεις τους. Τα ευέλικτα όρια καθίστανται απαραίτητα, ώστε η προσαρμογή όλων να γίνεται ομαλά και “απαλά”, με το μικρότερο δυνατό ψυχικό κόστος.
Τα όρια που πρέπει να θέσουν οι γονείς στα μικρά παιδιά είναι εντελώς διαφορετικά από τα όρια που χρειάζονται οι έφηβοι, οι οποίοι διεκδικούν μεγαλύτερη αυτονομία και περισσότερες ελευθερίες. Όταν τα παιδιά ενηλικιωθούν, οι σχέσεις με τους γονείς τους μεταβάλλονται ξανά. Καλούνται αμφότερες οι δυο πλευρές να επαναπροσδιορίσουν τα όρια μεταξύ τους. Όταν τα ενήλικα παιδιά γίνουν με τη σειρά τους γονείς, τίθεται το ζήτημα της προτεραιότητας της νέας οικογένειας έναντι της οικογένειας καταγωγής.
Καταλαβαίνουμε ότι αυτές οι μεταβάσεις δεν είναι καθόλου εύκολες. Από τη μια φάση στην άλλη, κάθε μέλος της οικογένειας έχει να διαχειριστεί μια απώλεια. Για τους γονείς που μεγαλώνουν χάνεται η νεότητα, χάνεται ο έλεγχος, χάνεται η αποκλειστική ευθύνη. Για τα παιδιά που μεγαλώνουν χάνεται η παιδικότητα, χάνεται η ανεμελιά, χάνεται η ασφάλεια. Βέβαια, μαζί με το πένθος για τις απώλειες υπάρχει μια χαρά για αυτό που ξεκινάει, για την καινούρια ζωή, για τις ομορφιές που έχει η επόμενη φάση.
Τα όρια μέσα στην Οικογένεια και η Διαφοροποίηση των Μελών της
Ένα βασικό ζήτημα που σχετίζεται με τα όρια μέσα στην οικογένεια είναι το αν και σε ποιο βαθμό τα όρια της οικογένειας δίνουν τη δυνατότητα στα μέλη της να διαφοροποιούνται εντός αυτής. Η διαφοροποίηση του εαυτού ορίζεται ως η ικανότητα του ανθρώπου να διατηρεί τη μοναδικότητά του, να διαμορφώνει τις δικές του απόψεις, ιδέες, νοοτροπία και να επιλέγει ελεύθερα. Η οικογένεια οφείλει να προάγει και να ενισχύει τη διαφοροποίηση στα μέλη της διασφαλίζοντας παράλληλα τη συναισθηματική σύνδεση μεταξύ τους.
Σε μια οικογένεια με συγκεχυμένα όρια όπου κυριαρχεί η συναισθηματική υπερεμπλοκή μεταξύ των μελών της, η διαφοροποίηση μπορεί να ταυτίζεται με απειλή για την αγάπη και τη σύνδεση μεταξύ τους. Η διαφορετική άποψη ή επιλογή ενός μέλους της οικογένειας μπορεί να εκληφθεί ως απόρριψη ή απομάκρυνση από αυτήν. Η οικογένεια μπορεί να βιώσει κρίση ταυτότητας γιατί δεν έχει αναπτυχθεί στους κόλπους της επαρκώς η διαπραγμάτευση, ο σεβασμός της προσωπικότητας του άλλου και η αποδοχή.
Για παράδειγμα, ένα παιδί που επιλέγει σύντροφο τον οποίο δεν εγκρίνουν οι γονείς του μπορεί να βρεθεί αντιμέτωπο με ένα σκληρό και άδικο δίλημμα. Μπορεί να κληθεί να διαλέξει ανάμεσα στην προσωπική του επιλογή/αυτονόμηση και στην διατήρηση της σύνδεσης με την οικογένεια του. Από τη μια, ίσως επιλέξει να απομακρυνθεί πολύ από την οικογένεια προκειμένου να υπερασπιστεί την ανεξαρτησία του. Από την άλλη, ίσως επιλέξει να υποχωρήσει για να αποφύγει τη σύγκρουση και την ενδεχόμενη ρήξη με τους αγαπημένους του.
Τα λειτουργικά Όρια μέσα στην οικογένεια
Η λειτουργική οριοθέτηση μέσα στην οικογένεια δε σημαίνει ότι όλα τα μέλη της οικογένειας συμφωνούν σε κάθε ζήτημα ή ότι δεν υπάρχουν συγκρούσεις μεταξύ τους. Σημαίνει ότι η οικογένεια προωθεί την απρόσκοπτη επικοινωνία μεταξύ των μελών της και τους παρέχει τη δυνατότητα να συζητούν μεταξύ τους ουσιαστικά και αποτελεσματικά. Τους ενθαρρύνει να διαπραγματεύονται και να αναζητούν τις βέλτιστες δυνατές λύσεις στα προβλήματα τους, με δικαιοσύνη και σεβασμό στις ανάγκες και τις ιδιαιτερότητες του καθενός.
Προκειμένου μια οικογένεια να παραμένει ενωμένη χωρίς να αποτελεί μια ασφυκτική φούσκα για τα μέλη της, πρέπει να μπορεί να προσαρμόζεται στις αλλαγές του εσωτερικού και του εξωτερικού περιβάλλοντος. Η αλλαγή νομοτελειακά συνοδεύεται από αναστάτωση, από μια περίοδο ανισορροπίας και αγωνίας. Η λειτουργική οικογένεια, ωστόσο είναι σε θέση να αναγνωρίσει τη διεργασία που συντελείται, να πάρει το χρόνο της και να αναθεωρήσει μοτίβα και όρια που δεν της ταιριάζουν πια.
Η οικογενειακή σύνδεση μπορεί να διατηρείται με έναν άλλο τρόπο σε κάθε φάση του κύκλου της ζωής ακόμα κι όταν τα μέλη της οικογένειας μεγαλώνουν, διαφοροποιούνται και ακολουθούν τις δικές τους διαδρομές στη ζωή. Τα λειτουργικά όρια λοιπόν είναι τα εργαλεία που χρειαζόμαστε για να είμαστε μοναδικοί κι ελεύθεροι άνθρωποι, χωρίς να χάνουμε το ανήκειν στην οικογένεια μας.