Βρισκόμαστε στη μέση του ελληνικού καλοκαιριού το οποίο δεν αποτελεί πια τόσο ευχάριστη εμπειρία για τους περισσότερους ανθρώπους κι ιδιαίτερα για τους κατοίκους των αστικών κέντρων, λόγω της ζέστης. Κάποτε περιμέναμε με λαχτάρα να ζεστάνει ο καιρός και να μεγαλώσει η ημέρα, για να χαρούμε τις βόλτες και την ανεμελιά των διακοπών. Τότε ο καύσωνας ήταν μια δύσκολη αλλά σύντομη, συνήθως ολιγοήμερη συνθήκη και οι διακοπές δεδομένες για όλους. Σήμερα, η έντονη ζέστη και τα επεισόδια καύσωνα είναι η νέα κανονικότητα για το καλοκαίρι. Οι ημέρες των διακοπών έχουν λιγοστέψει και για κάποιους δεν είναι πια δεδομένο στη ζωή τους.
Πώς μας επηρεάζει ο καύσωνας;
Η παρατεταμένη ζέστη, οι νύχτες που δε δροσίζουν, η βαριά και αποπνικτική ατμόσφαιρα δεν επηρεάζει μόνο τις σωματικές μας λειτουργίες. Επηρεάζει και το πως αισθανόμαστε μέσα μας, επηρεάζει τον τρόπο που σκεφτόμαστε και που σχετιζόμαστε με τους άλλους. Δεν είναι τυχαίο ότι το καλοκαίρι που έχει πολλή ζέστη είμαστε όλοι πιο ευερέθιστοι. Άλλοι εκνευρίζονται με το παραμικρό, άλλοι γίνονται εριστικοί και επιθετικοί, άλλοι δεν μπορούν να συγκεντρωθούν, άλλοι είναι υπερβολικά κι ανεξήγητα κουρασμένοι κι άλλοι δεν έχουν υπομονή να διαχειριστούν την καθημερινότητα και τις υποχρεώσεις τους. Όλοι λέμε φταίει η ζέστη. Ναι φταίει η ζέστη, αλλά όλα αυτά δεν εξηγούνται με μια απλή γραμμική σχέση. Αφού μιλάμε για ψυχοσυναισθηματικές λειτουργίες, είναι σαφές ότι η ζέστη επιδρά στο σώμα το οποίο αλληλεπιδρά με την ψυχή και το μυαλό μας.
Ο ανθρώπινος οργανισμός είναι ρυθμισμένος να προσπαθεί να διατηρεί σταθερή τη θερμοκρασία του. Όταν η εξωτερική θερμοκρασία παραμένει υψηλή για πολλές ώρες, το σώμα μπαίνει αυτόματα σε μια διαδικασία προσαρμογής. Για να το πετύχει αυτό καταναλώνει ενέργεια, με αποτέλεσμα να λιγοστεύουν οι πόροι που διαθέτει για τη διαχείριση του στρες, των συναισθημάτων και των καθημερινών απαιτήσεων. Δεν υπάρχει ψυχικό απόθεμα για να ισορροπήσουμε μέσα μας και επομένως κάθε δυσκολία μας φαίνεται βουνό.
Καύσωνας και ψυχική υγεία
Επιπλέον ένας σημαντικός παράγοντας για την ψυχική υγεία είναι ο ύπνος. Η ζέστη δεν επιτρέπει στο σώμα να χαλαρώσει και να κοιμηθούμε βαθιά. Μπορεί να ξυπνάμε πολλές φορές μέσα στη νύχτα -άνοιξε, κλείσε το κλιματιστικό- και το πρωί να διαμαρτυρόμαστε ότι δεν έχουμε κοιμηθεί καλά. Ακόμα κι όταν κοιμόμαστε στη δροσιά του κλιματιστικού, επειδή δεν είναι φυσική δροσιά ο οργανισμός μας δε λειτουργεί στις κανονικές συνθήκες που χρειάζεται για να έχει ποιοτικό ύπνο. Η έλλειψη καλού ύπνου επηρεάζει άμεσα τη διάθεση, την ψυχική ανθεκτικότητα, τη συγκέντρωση και την ικανότητα λήψης αποφάσεων.
Όταν είμαστε εκτεθειμένοι στη ζέστη του καύσωνα είτε το λέμε φωναχτά είτε μέσα στο κεφάλι μας “δεν αντέχω άλλο!”. Νιώθουμε μια ολοκληρωτική εξάντληση και μια γενικευμένη αίσθηση αδυναμίας.
Οι παρατεταμένες περίοδοι έντονης ζέστης περιορίζουν πολλές από τις δραστηριότητες που είναι ωφέλιμες για την ψυχική μας υγεία. Ένας περίπατος, μια βόλτα, η σωματική άσκηση, η χαλάρωση στη βεράντα μας αλλά και μια συνάντηση με φίλους, ή μια έξοδος για κάτι που μας ευχαριστεί, όλα γίνονται δυσκολότερα και λιγότερο ή καθόλου απολαυστικά. Στερούμαστε καθημερινές εμπειρίες ψυχικής τροφοδοσίας και αποφόρτισης από το άγχος και την ταχύτητα της εποχής μας. Είμαστε κλεισμένοι μέσα αναγκαστικά προκειμένου να προστατευτούμε από τη ζέστη.
Καύσωνας και αυτοκτονικότητα
Οι άνθρωποι που έχουν προβλήματα ψυχικής υγείας είναι πολύ πιο ευαίσθητοι στις ημέρες του καύσωνα. Αυτή η αίσθηση αδυναμίας λόγω της ζέστης γίνεται προσωπική υπόθεση. Τους βυθίζει πιο βαθιά στον ψυχικό πόνο που ήδη βιώνουν. Μεγάλες διεθνείς μελέτες υπογραμμίζουν ότι υπάρχει μια θετική συσχέτιση ανάμεσα στον καύσωνα και την αύξηση της αυτοκτονικότητας. Προφανώς ο καύσωνας δεν είναι η αιτία, αλλά ένας πυροδοτικός μηχανισμός. Ένας επιβαρυντικός παράγοντας που φέρνει στην επιφάνεια αυτό το αίσθημα του “δεν αντέχω”. “Δεν αντέχω τη ζέστη, δεν αντέχω τον εαυτό μου, δεν αντέχω τη ζωή μου.”
Ο καύσωνας δεν επηρεάζει όλους μας με τον ίδιο τρόπο. Δηλαδή, κάποιοι βιώνουν μεγαλύτερη επιβάρυνση, οι άνθρωποι που δουλεύουν σε εξωτερικό χώρο, οι ηλικιωμένοι, τα παιδιά, οι άνθρωποι με ψυχικά νοσήματα, οι άνθρωποι που δυσκολεύονται από άγχος ή κατάθλιψη.
Χρειάζεται να γίνουμε πιο επιεικείς με εμάς και τους άλλους.
Δεν μπορούμε να είμαστε το ίδιο παραγωγικοί και δραστήριοι κάθε μέρα. Όταν η εξωτερική συνθήκη δεν το επιτρέπει, δεν μπορούμε να επιμένουμε ότι δεν συμβαίνει τίποτα και να έχουμε τις ίδιες απαιτήσεις. Η φροντίδα της ψυχικής υγείας τις ημέρες του καύσωνα πρέπει να μπαίνει προτεραιότητα. Πρέπει να αναγνωρίζουμε την κόπωση πριν φτάσει να γίνει εξάντληση. Να μην αφήνουμε τον εαυτό μας να φτάνει στο “δεν αντέχω άλλο!”
Κοιτάζοντας και λίγο πιο πέρα από τους καύσωνες…
Είναι η κλιματική αλλαγή υπεύθυνη για τους καύσωνες; Πού οδηγούμαστε; Σίγουρα κάτι αλλάζει γύρω μας γιατί βιώνουμε συχνά ακραία καιρικά φαινόμενα. Οι ειδήσεις λένε ότι το κλίμα μεταβάλλεται, εικόνες καταστροφής φτάνουν στα μάτια μας καθημερινά. Ανεξέλεγκτες πυρκαγιές, πλημμύρες, άνθρωποι που χάνουν το βιός τους, άνθρωποι που βρίσκονται ξαφνικά σε μια κατάσταση να υποφέρουν. Μπορεί να μη συμβαίνει σε εμένα ή σε εσένα, αλλά αφού συμβαίνει στον συνάνθρωπο αποτελεί μια πραγματική απειλή που μπορεί να αφορά κι εμένα και εσένα.
Πολλοί άνθρωποι εμφανίζουν μια γενικευμένη αβεβαιότητα για το μέλλον τους. Πρόκειται για αυτό που στη σύγχρονη ψυχολογία ονομάζουμε οικολογική αγωνία ή κλιματικό άγχος. Περιλαμβάνει συναισθήματα φόβου, θλίψης και αγωνίας για το περιβάλλον. Δεν είναι απαραίτητα ψυχική διαταραχή ή/και δυσλειτουργία. Μπορεί να είναι μια φυσική αντίδραση του ανθρώπου απέναντι στην απουσία ελέγχου πάνω στο περιβάλλον του – στο πλαίσιο μέσα στο οποίο υπάρχει και δρα- που βλέπει να καταστρέφεται. Είναι η ευαισθησία μπροστά σε μια ζοφερή πραγματικότητα που αφορά τον κόσμο που μας περιβάλλει.
Η ψυχική ανθεκτικότητα δεν σημαίνει ότι πρέπει να είμαστε πάντα δυνατοί και ανεπηρέαστοι. Δεν είναι η απουσία δυσκολίας, αγωνίας ή στενοχώριας. Ο καύσωνας δεν μας δοκιμάζει μόνο απέναντι στην υψηλή θερμοκρασία. Μας θυμίζει ότι είμαστε ένα κομματάκι από ένα μεγάλο ψηφιδωτό που λέγεται οικοσύστημα και ότι όλα συνδέονται μεταξύ τους. Η φύση, το σώμα, η ψυχή, ο Άλλος βρίσκονται σε μια μόνιμη και αέναη αλληλεπίδραση. Κάθε φορά λοιπόν πρέπει να βρίσκουμε τον ρυθμό ώστε να κυματίζουμε μαζί της με ήρεμο τρόπο.