Σε συνέχεια προηγούμενης απόπειρας αρθρογραφίας σχετικά με τον έρωτα, στο παρόν άρθρο θα αναλύσουμε τον τρόπο με τον όποιο διαμορφώνεται ο δεσμός στην ενήλικη ζωή. Ένας από τους πιο σημαντικούς πυλώνες της ενήλικης ζωής είναι αυτός των διαπροσωπικών σχέσεων. Μέσα από αυτές, ερχόμαστε αντιμέτωποι με τον Άλλον, τον απέναντι, αλλά και με τον ίδιο μας τον εαυτό που καθρεφτίζεται πάνω του. Βλέπουμε εμάς μέσα στα μάτια του. Αυτή η ανάγκη για επαφή ή/και η δυσκολία μας για σύνδεση διαμορφώνονται από πολύ νωρίς, από τα πρώτα χρόνια της ζωής μας.
Ο δεσμός με τη μητέρα ή με τον κύριο φροντιστή μας είναι αυτός που καθορίζει το είδος της προσκόλλησης που θα μας χαρακτηρίζει αργότερα στις ερωτικές/συντροφικές σχέσεις μας. Ασφαλώς δεν προσπαθούμε να φορέσουμε μια ετικέτα στις ανθρώπινες σχέσεις αλλά να περιγράψουμε πρότυπα συναισθηματικής σύνδεσης των ζευγαριών. Μέσα από την κατανόηση αυτών των προτύπων μπορούμε να συνειδητοποιήσουμε πολλά χρήσιμα πράγματα για τον εαυτό μας και τη σχέση μας.
Τι Είναι Ο Συναισθηματικός Δεσμός;
Ο συναισθηματικός δεσμός αποτελεί την εσωτερική αίσθηση ασφάλειας που βιώνουμε μέσα στην ερωτική σχέση. Περιγράφει το πως διαχειριζόμαστε τις συγκρούσεις μέσα στη σχέση, το πως αντιδρούμε στην απομάκρυνση, τη δυσκολία, την αβεβαιότητα. Επίσης, δείχνει πόσο κοντά μπορούμε να πλησιάσουμε έναν άνθρωπο και ποια συναισθήματα αναδύονται μπροστά στην εγγύτητα και τη δέσμευση.
Ο Ασφαλής Δεσμός
Ο ασφαλής δεσμός χαρακτηρίζεται από μια ισορροπία ανάμεσα στη σύνδεση και την απομάκρυνση. Το κάθε μέλος από το ζευγάρι στήνει το “μαζί” χωρίς όμως να χάνει το “εγώ” του. Υπάρχει μια όμορφη ρύθμιση ανάμεσα στην αυτονομία και τη συγχώνευση. Ο καθένας έχει τη δυνατότητα να εκφράζεται ελεύθερα, να είναι ο εαυτός του και να μη φοβάται ότι θα απορριφθεί από τον σύντροφο του.
Ο ασφαλής δεσμός δεν ταυτίζεται με ένα ζευγάρι που δεν τσακώνεται ποτέ ή που δεν έχει προβλήματα. Το ζευγάρι με ασφαλή δεσμό προσκόλλησης συγκρούεται κανονικά, αλλά δεν απειλείται με αφανισμό. Ο τσακωμός δεν ισοδυναμεί με απειλή διάλυσης της σχέσης αλλά θεωρείται φυσικό επακόλουθο των ανθρώπινων αλληλεπιδράσεων. Είναι προφανές πως δεν υπάρχουν αδερφές ψυχές ούτε ταυτόσημοι άνθρωποι. Η διαφορετικότητα μας είναι αναμενόμενο να φέρει διαφωνία και σύγκρουση. Η ασφάλεια στο μεταξύ μας είναι η απαραίτητη εμπιστοσύνη ότι η σχέση μας έχει γερά θεμέλια και μπορεί να αντέχει τους κραδασμούς.
Ο Αγχώδης Δεσμός (Ανασφαλής Δεσμός Τύπου Ι)
Ο αγχώδης δεσμός χαρακτηρίζεται από έντονη ανησυχία και φόβο απέναντι στην εγγύτητα. Το άτομο με αγχώδη προσκόλληση μπορεί να ερμηνεύει τα πάντα ως ενδείξεις απόρριψης από τον άλλον. Δεν έχει εμπιστοσύνη στη σχέση και αναζητά διαρκώς επιβεβαίωση ότι όλα είναι εντάξει. Επιπλέον, βιώνει ένα μόνιμο άγχος και μια συνεχή εσωτερική αναστάτωση που επηρεάζουν τη σχέση. Πολλές φορές δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο αγωνίας γιατί οι συναισθηματικές του αντιδράσεις είναι έντονες και συχνά παράλογες. Πίσω από αυτό το είδος προσκόλλησης κρύβεται πιθανότατα μια εμπειρία αστάθειας και ασυνέπειας στην πρώιμη παιδική ηλικία. Η ανταπόκριση του σημαντικού προσώπου, του κυρίου φροντιστή ήταν ασυνεπής και απρόβλεπτη.
Ο Αποφευκτικός Δεσμός (Ανασφαλής Δεσμός Τύπου ΙΙ)
Ο αποφευκτικός δεσμός χαρακτηρίζεται από μεγάλη έμφαση στην προσωπική αυτονομία έναντι της ερωτικής σχέσης. Το πολύ κοντά, το πολύ “μαζί” προκαλούν δυσφορία, θυμό και αίσθημα πίεσης από τον άλλον. Συνεπώς, η σχέση πρέπει να είναι καλά οριοθετημένη και σε απόσταση προκειμένου να μην απειλεί το “εγώ” του και την ανεξαρτησία του.
Το άτομο με αποφευκτικό τύπο προσκόλλησης δεν θα εκφραστεί εύκολα, δε θα δείξει την ευαισθησία του. Θεωρεί ότι η ευαλωτότητα και ο φόβος δεν πρέπει να φαίνονται προς τα έξω, γιατί σημαίνουν αδυναμία. Η σύγκρουση με τον σύντροφο συνήθως οδηγεί σε απόσυρση και απομάκρυνση. Δε θέλει να συζητήσει και προτιμάει να απομονωθεί. Ενώ έχει ανάγκη για σύνδεση και συναισθηματική αλληλεπίδραση, φοβάται πολύ ότι θα εξαρτηθεί από τον άλλον και θα χάσει τον έλεγχο και την αξιοπρέπεια του, συνεπώς δεν το επιλέγει. Πίσω από αυτό το είδος προσκόλλησης κρύβεται πιθανότατα μια εμπειρία περιορισμένης συναισθηματικής ανταπόκρισης από τον κύριο φροντιστή. Ο απόμακρος φροντιστής οδήγησε αναγκαστικά το παιδί κι έπειτα τον ενήλικα να βασίζεται κυρίως στον εαυτό του και να μην περιμένει ή/και να μη ζητάει τίποτα από κανέναν.
Ο Αποδιοργανωμένος Δεσμός
Ο αποδιοργανωμένος ή αμφιθυμικός τύπος δεσμού χαρακτηρίζεται από τη συνύπαρξη αντιφατικών τάσεων, αγχώδους και αποφευκτικού τύπου. Το άτομο μπορεί να επιθυμεί τη σύνδεση με τον άλλον αλλά να μην μπορεί να νιώσει ασφάλεια μέσα στη σχέση. Μπορεί τη μια στιγμή να προσεγγίζει τον άλλον με αγωνία και να τον αποφεύγει την επόμενη. Δεν μπορεί να είναι σταθερό, μοιάζει να μην ξέρει τι θέλει και δίνει συγκρουσιακά μηνύματα στον σύντροφο του.
Πίσω από αυτό το είδος προσκόλλησης που παρατηρήθηκε τελευταίο από τους ψυχολόγους, κρύβεται μια ασταθής και ασυνεπής φροντίδα από τον κύριο φροντιστή. Μια σύγχυση ανάμεσα στην έκφραση αγάπης και στην απόρριψη, η οποία μεταφέρεται αργότερα στις ενήλικες σχέσεις.
Η Δυναμική της Σχέσης
Καταλαβαίνει κανείς ότι δεδομένου του γεγονότος ότι οι σχέσεις αποτελούνται από δυο ανθρώπους, προκύπτουν αρκετοί συνδυασμοί τύπων προσκόλλησης που ορίζουν τη δυναμική της σχέσης. Για παράδειγμα ένας άνθρωπος με αγχώδη δεσμό βιώνει τεράστια ανασφάλεια από την αποφευκτική στάση του συντρόφου του. Ο σύντροφος με αποφευκτικό δεσμό πιέζεται αφόρητα από τον άλλον που ζητάει διαρκώς αποδείξεις αγάπης. Διαμορφώνεται μια δυναμική στο ζευγάρι που δυσκολεύει πολύ τη σχέση.
Η κατανόηση αυτής της δυναμικής όμως μπορεί να αποτελέσει ένα βήμα για αλλαγή. Όταν το μοτίβο που ακολουθούμε γίνει πιο συνειδητό, μπορούμε να παρέμβουμε στον αυτόματο τρόπο αντίδρασης μας και να βελτιώσουμε τη σχέση μας.
Τι Μπορεί να Αλλάξει στη Σχέση;
Σίγουρα ο τρόπος που σχετιζόμαστε με τον άλλον δεν βασίζεται στο τυχαίο. Είναι το αποτέλεσμα της πρώιμης εμπειρίας που διαμόρφωσε το αίσθημα της ασφάλειας μέσα στην ψυχή μας. Ωστόσο δεν είναι στεγανός και αμετάβλητος. Η αυτοπαρατήρηση και η ενημερότητα αποτελούν τα πρώτα βήματα προκειμένου να σταματήσουμε την επανάληψη.
Ο δεσμός δεν είναι στατικός, ο τρόπος που σχετιζόμαστε μπορεί να επανατοποθετηθεί και να συνδιαμορφωθεί από τα μέλη του ζευγαριού. Ο καθένας ξεχωριστά αλλά και οι δυο μαζί μπορούν να δουλέψουν με συνέπεια και αποδοχή προκειμένου να αλλάξει το δυσλειτουργικό μοντέλο δεσμού μεταξύ τους. Η ατομική ψυχοθεραπεία σε συνδυασμό με τη θεραπεία ζεύγους μπορούν να βοηθήσουν σημαντικά για ουσιαστική διερεύνηση αφενός του ψυχισμού μας και αφετέρου της ένωσης του με τον ψυχισμό του άλλου. Τα είδη του δεσμού μας δίνουν ένα πλέγμα γνώσης και κατανόησης για να μπορέσουμε να επικοινωνήσουμε πιο ουσιαστικά, για να δομήσουμε σχέσεις με νόημα και σταθερότητα.
Παραφράζοντας τον Αριστοτέλη μπορούμε να πούμε ότι ο άνθρωπος είναι από τη φύση του κοινωνικό ον, προορισμένο να αλληλεπιδρά και να συνδιαλέγεται με άλλους ανθρώπους. Κανείς δεν γεννήθηκε για να είναι μόνος! Η ευτυχία είναι στιγμές που χαρακτηρίζονται από το συναισθηματικό μοίρασμα. Είναι αναμφισβήτητο ότι έχουμε ανάγκη το σχετίζεσθαι, το “εμείς”, το “μαζί”.
Το θέμα μας λοιπόν δεν είναι ότι δεν βρίσκουμε ή δεν μπορούμε να βρούμε τον “κατάλληλο” σύντροφο. Το θέμα είναι κατά πόσο είμαστε διατεθειμένοι να κοπιάσουμε για να φτιάξουμε τη σχέση που μας ταιριάζει.